ลุ่มน้ำกก 

1.  สภาพภูมิประเทศ

     ลุ่มน้ำกก ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของประเทศไทย  ครอบคลุมพื้นที่ 2 จังหวัด คือ จังหวัดเชียงใหม่ และเชียงราย พื้นที่ลุ่มน้ำทั้งสิ้น 7,895 ตารางกิโลเมตร

      ลักษณะภูมิประเทศของลุ่มน้ำกกส่วนใหญ่ประกอบไปด้วยเทือกเขาสูงชัน ทางทิศเหนือคือเทือกเขาแดนลาว ทิศใต้คือเทือกเขาขุนตาล ทิศตะวันออกคือเทือกเขาผีปันน้ำ  ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำสาขาที่สำคัญ มีที่ราบเชิงเขากระจายอยู่ระหว่างหุบเขา และมีที่ราบลุ่มแม่น้ำตลอดสองข้างฝั่งลำน้ำ  แม่น้ำกกมีต้นกำเนิดมาจากภูเขาทางเหนือในรัฐเชียงตุง ประเทศพม่า ไหลเข้าสู่เขตประเทศไทยที่ช่องแม่น้ำกก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ แล้วไหลไปทางทิศตะวันออก ผ่านอำเภอแม่อาย เข้าสู่เขตอำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย ผ่านตัวเมืองเชียงราย จากนั้นไหลไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือเข้าสู่อำเภอเชียงแสน แล้วไหลลงสู่แม่น้ำโขงที่บ้านสบกก ตำบลบ้านแซว อำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย

      ลำน้ำสาขาของลุ่มน้ำกก ได้แก่

     น้ำแม่ฝาง  มีต้นน้ำอยู่บริเวณดอยขุนห้วยฝางและดอยหัวโท ซึ่งอยู่ทางตอนใต้ของอำเภอไชยปราการ จังหวัดเชียงใหม่ ไหลจากทิศใต้ขึ้นไปทางทิศเหนือ ผ่านอำเภอฝาง แล้วไหลไปบรรจบกับแม่น้ำกกที่ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่

     น้ำแม่ลาว  มีต้นกำเนิดจากเทือกเขาผีปันน้ำในเขตอำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย ไหลจากทิศใต้ขึ้นไปทางทิศเหนือ ผ่านอำเภอเวียงป่าเป้าเข้าสู่อำเภอแม่สรวย จากนั้นเป็นเส้นแบ่งเขตระหว่างอำเภอพานกับอำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย แล้วไหลไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ เข้าสู่อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย จนไปบรรจบกับแม่น้ำกกที่บ้านป่าตง ตำบลรอบเวียง อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย 

     ในรายงาน “มาตรฐานลุ่มน้ำและลุ่มน้ำสาขา” ได้แบ่งพื้นที่ลุ่มน้ำกกเป็น 4 ลุ่มน้ำย่อย ดังนี้

ข้อมูลภูมิอากาศที่สำคัญ

หน่วย

ช่วงพิสัยค่ารายปีเฉลี่ย

ค่าเฉลี่ยรายปี

อุณหภูมิ

องศาเซลเซียส

24.2-26.1

25.2

ความชื้นสัมพัทธ์

เปอร์เซ็นต์

71.3-76.3

73.6

ความเร็วลม

น๊อต

1.2-1.4

1.3

เมฆปกคลุม

0-10

5.0-5.3

5.2

ปริมาณการระเหยจากถาด

มิลลิเมตร

1,309.1-1,734.4

1,505.1

ปริมาณการคายระเหยของพืชอ้างอิง

มิลลิเมตร

1,623.2-1,718.2

1,674.9

      ปริมาณฝนรายปีเฉลี่ยผันแปรตั้งแต่ 1,100 – 2,200 มิลลิเมตร โดยมีปริมาณฝนรายปีเฉลี่ยทั้งพื้นที่ลุ่มน้ำเท่ากับ 1,478.0  มิลลิเมตร  เป็นปริมาณฝนในช่วงฤดูฝน 1,298.8  มิลลิเมตร (คิดเป็นร้อยละ  87.88) ของปริมาณฝนทั้งปี  ดังตาราง 

เม.ย.

พ.ค.

มิ.ย.

ก.ค.

ส.ค.

ก.ย.

ต.ค.

พ.ย.

ธ.ค.

ม.ค.

ก.พ.

มี.ค.

ฤดูฝน

ฤดูแล้ง

ทั้งปี

71.8

181.4

185.8

265.6

299.0

238.7

128.2

51.7

22.7

11.6

7.2

14.2

1,298.8

179.2

1,478.0

     ปริมาณน้ำท่าตามธรรมชาติรายปีเฉลี่ย  4,176.8 ล้านลูกบาศก์เมตร  แยกเป็น

         - ปริมาณน้ำท่าฤดูฝน  3,035.0 ล้านลูกบาศก์เมตร  (คิดเป็นร้อยละ  72.66 )  
         - ปริมาณน้ำท่าฤดูแล้ง 1,141.8  ล้านลูกบาศก์เมตร  (คิดเป็นร้อยละ 27.34)
         - ปริมาณน้ำท่ารายปีเฉลี่ยต่อหน่วยพื้นที่รับน้ำฝน 16.78  ลิตรต่อวินาทีต่อตารางกิโลเมตร

              ดังตาราง

เม.ย.

พ.ค.

มิ.ย.

ก.ค.

ส.ค.

ก.ย.

ต.ค.

พ.ย.

ธ.ค.

ม.ค.

ก.พ.

มี.ค.

ฤดูฝน

ฤดูแล้ง

ทั้งปี

87.0

147.3

226.9

415.4

795.2

844.2

606.0

398.6

257.5

188.8

115.2

94.8

3,035.0

1,141.8

4,176.8

ลักษณะชุมชน

จำนวนประชากร (ล้านคน)

2544

2549

2554

2559

2564

ในเขตเมือง

0.124

0.125

0.127

0.128

0.130

นอกเขตเมือง

0.554

0.561

0.568

0.576

0.583

รวมทั้งลุ่มน้ำ

0.678

0.686

0.695

0.704

0.713

พื้นที่ประกอบการอุตสาหกรรม (ไร่)

2544

2549

2554

2559

2564

3,222

4,027

5,046

6,337

7,979

     พื้นที่การเกษตรในลุ่มน้ำกก  ส่วนใหญ่เป็นการปลูกข้าวและพืชไร่  โดยเป็นพื้นที่ปลูกพืชไร่มากที่สุดถึงร้อยละ 63.16 ของพื้นที่การเกษตรทั้งหมด  โดยจะปลูกบริเวณที่ราบที่อยู่ห่างไกลแหล่งน้ำ พืชที่ปลูกในลำดับรองลงมาคือข้าว มีการปลูกประมาณร้อยละ 32.88  ของพื้นที่การเกษตรทั้งหมด   โดยจะปลูกบริเวณที่ราบลุ่มสองฝั่งของน้ำกกบริเวณอำเภอเวียงชัย  จังหวัดเชียงรายเป็นส่วนใหญ่  ส่วนพื้นที่การเกษตรที่เหลือมีการปลูกไม้ผล-ไม้ยืนต้นในจำนวนไม่มากนักประมาณร้อยละ  1.17  ของพื้นที่การเกษตรทั้งหมด 

     มีพื้นที่ป่าเพื่อการอนุรักษ์ในลุ่มน้ำกกทั้งสิ้น  5,081.70  ตร.กม. หรือร้อยละ  64.37  ของพื้นที่ทั้งลุ่มน้ำ  ซึ่งในจำนวนนี้เป็นพื้นที่อุทยานแห่งชาติร้อยละ 9.19 และพื้นที่ป่าไม้เพื่อการอนุรักษ์ร้อยละ 90.81

    พื้นที่เหมาะสมสำหรับทำการเกษตร และพัฒนาระบบชลประทาน สรุปดังนี้

8.1 พื้นที่ประสบอุทกภัย

      สภาพการเกิดอุทกภัยในลุ่มน้ำกกแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ

      1)     อุทกภัยที่เกิดในบริเวณพื้นที่ลุ่มน้ำตอนบนและลำน้ำสาขาต่าง ๆ  เกิดจากการที่มีฝนตกหนักและน้ำป่าไหลหลากจากต้นน้ำลงมามากจนลำน้ำสายหลักไม่สามารถระบายน้ำได้ทัน ประกอบกับมีสิ่งกีดขวางจากเส้นทางคมนาคมขวางทางน้ำ และมีอาคารระบายน้ำไม่เพียงพอ

              พื้นที่ที่เกิดน้ำท่วมเป็นประจำได้แก่ อำเภอแม่ฝาง และอำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่   

      2)     อุทกภัยที่เกิดในพื้นที่ราบลุ่ม เกิดบริเวณที่เป็นพื้นที่ราบลุ่มและแม่น้ำสายหลักตื้นเขิน มีความสามารถระบายน้ำไม่เพียงพอ ทำให้ไม่สามารถระบายน้ำลงได้อย่างมีประสิทธิภาพ

              พื้นที่ที่เกิดน้ำท่วมเป็นประจำได้แก่ อำเภอเวียงป่าเป้า  และอำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย

      จากข้อมูลที่รวบรวมได้พบว่า ในลุ่มน้ำกกมี

            จำนวนหมู่บ้านทั้งหมด      603      หมู่บ้าน
            เป็นหมู่บ้านที่ประสบกับปัญหาอุทกภัย      154     หมู่บ้าน (ร้อยละ 25.54)
            แบ่งเป็นลักษณะน้ำท่วมขัง     112     หมู่บ้าน (ร้อยละ 18.54)
                          ลักษณะน้ำป่าไหลหลาก      42     หมู่บ้าน (ร้อยละ 6.97)

      โดยหมู่บ้านที่ประสบปัญหาอุทกภัยส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย 84 หมู่บ้าน (ร้อยละ 54.55)

8.2 พื้นที่ประสบภัยแล้ง

      จากข้อมูลที่รวบรวมได้พบว่า ในลุ่มน้ำกกมี

           จำนวนหมู่บ้านทั้งหมด     603      หมู่บ้าน
           เป็นหมู่บ้านที่ประสบกับปัญหาภัยแล้ง     417     หมู่บ้าน (ร้อยละ 69.15)
           แบ่งเป็นหมู่บ้านที่มีน้ำเพื่อการอุปโภค-บริโภค แต่ขาดน้ำเพื่อการเกษตร     265   หมู่บ้าน (ร้อยละ 43.95)
                         หมู่บ้านที่ขาดแคลนน้ำทั้งเพื่อการอุปโภคบริโภค และน้ำเพื่อการเกษตร   152   หมู่บ้าน (ร้อยละ 25.21)

โดยหมู่บ้านที่ประสบปัญหาภัยแล้งส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่จังหวัดเชียงราย 254 หมู่บ้าน (ร้อยละ 60.91)

โครงการพัฒนาแหล่งน้ำประเภทต่าง  ๆ  ที่ได้ดำเนินการถึงปี  2544 สรุปดังนี้

1

โครงการที่อยู่ในแผนระยะยาว
โครงการก่อสร้างขนาดใหญ่

โครงการผันน้ำ กก-อิง-น่าน จ.เชียงราย

45,000.00

รวมโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่  ลุ่มน้ำกก

45,000.00

โครงการก่อสร้างขนาดกลาง

1.

ถนนทดแทนน้ำท่วมโครงการอ่างแม่สรวย จ.เชียงราย

104.33

54.53

158.86

2.

โครงการปรับปรุงหนองหลวง จ.เชียงราย

74.98

104.00

172.81

351.80

3.

โครงการแม่ทะลบหลวง จ.เชียงใหม่

65.00

46.12

111.12

รวมโครงการก่อสร้างขนาดกลาง  ลุ่มน้ำกก

244.31

204.66

172.81

45,621.79

รวมโครงการที่อยู่ในระยะยาว ลุ่มน้ำกก

244.31

280.0

172.81

45,621.79

ดัชนีชี้วัดเชิงพื้นที่

สัดส่วนพื้นที่ป่าไม้ต่อพื้นที่ลุ่มน้ำ

52.00

28.92

39.93

สัดส่วนพื้นชลประทานปัจจุบันต่อพื้นที่ที่เหมาะสม
กับการเพาะปลูก

30.03

12.40

26.78

สัดส่วนหมู่บ้านประสบอุทกภัยต่อหมู่บ้านทั้งหมด

18.57

10.09

10.58

สัดส่วนหมู่บ้านประสบภัยแล้งต่อหมู่บ้านทั้งหมด

69.15

54.94

55.10

ดัชนีชี้วัดเชิงปริมาณ

สัดส่วนปริมาณน้ำต้องการต่อปริมาณน้ำท่า

     - กรณีปัจจุบัน (ปี 2544)

23.94

18.35

30.34

     - กรณีในอีก 20 ข้างหน้า  (ปี 2564)

26.06

21.58

33.41

     - กรณีพัฒนาเต็มศักยภาพ

34.79

73.30

58.54

สัดส่วนปริมาณน้ำต้องการฤดูแล้งต่อความจุใช้งาน

     - กรณีปัจจุบัน (ปี 2544)

748.31

46.78

54.11

     - กรณีในอีก 20 ข้างหน้า  (ปี 2564)

1,387.02

60.43

61.19

     - กรณีพัฒนาเต็มศักยภาพ

4,138.28

227.34

116.86

สัดส่วนความจุใช้งานต่อปริมาณน้ำท่า

     - กรณีปัจจุบัน (ปี 2544)

0.21

11.82

22.24